“Antotypia z archiwum teatralnego” – wernisaż wystawy prac Heleny Basior

12 stycznia 2026 roku o godzinie 17.00 odbędzie się w Niegalerii (górne foyer Teatru Zagłębia) wernisaż wystawy prac Heleny Basior pt. „Antotypia z archiwum teatralnego”.

Helena Basior jest uczennicą V klasy Technikum nr 7 w Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Sosnowcu na kierunku technik fotografii i multimediów. Prace Heleny Basior powstały pod kierunkiem Magdaleny Klimczak.

Helena Basior o swoich pracach:
Interesuję się fotografią, szczególnie jej eksperymentalnymi odmianami. Lubię testować nowe techniki i odkrywać mniej oczywiste sposoby tworzenia obrazu. Eksperymentowanie traktuję jako okazję do rozwijania własnego warsztatu oraz sprawdzania, jak różne procesy wpływają na ostateczny efekt pracy.
Prace do projektu wykonywałam od końca sierpnia do października 2025 r., w kilku etapach. Najpierw przygotowałam papier – każdą kartkę wielokrotnie pokrywałam sokiem ze szpinaku, co stanowiło najprostszy i najbardziej powtarzalny element całego procesu. Najbardziej czasochłonny etap dotyczył projektowania i wykonywania wycinanek. Czas naświetlania był bardzo zróżnicowany. Na początku, przy dobrej pogodzie, jedna praca potrzebowała około 4-5 godzin. Przy ostatnich realizacjach w październiku proces rozciągał się na kilka dni, ponieważ prace mogłam wystawiać tylko wtedy, kiedy rzeczywiście pojawiało się słońce. Całość traktowałam jako ciekawe wyzwanie. Zdecydowałam się je podjąć, więc zależało mi, aby projekt wykonać rzetelnie i doprowadzić do końca. Największą satysfakcję dawał mi moment, kiedy wszystkie elementy zaczynały tworzyć spójny efekt – szczególnie, że większość prac ostatecznie wyglądała tak, jak to sobie założyłam. Najbardziej interesującym aspektem było dla mnie samo wymyślanie koncepcji i planowanie sposobu wykonania każdego z antotypów.

W projekcie wykorzystano fotosy z następujących spektakli Teatru Zagłębia w Sosnowcu:
1. Dwóch w matni (10.11.1979 r.) Autor: nieznany 2. Cena życia (08.10.1967 r.) Autor: Bogdan Krasicki 3. Zuzanna na bezludnej wyspie (16.01.1982 r.) Autor: nieznany 4. Długie życie króla Oswalda (14.12.1963 r.) Autor: Bogdan Krasicki 5. Człowiek z budki suflera (19.10.1969 r.) Autor: Jan Hanusik 6. Mistrz Piotr Pathelin (10.05.1970 r.) Autor: Andrzej Voigt 7. Borys Godunow (11.11.1962 r.) Współtwórca: Alan Rzepka 8. Balladyna (15.02.1974 r.) Autor: Zdzisław Kempa 9. Gwałtu, co się dzieje! (04.10.1991 r.) Autor: Stanisław Gadomski 10. Cena życia (08.10.1967 r.) Autor: Bogdan Krasicki.

Paweł Kula o technice  i pracach Heleny Basior.

Antotypia to metoda, która najpełniej pokazuje bezpośrednie połączenie fotografii ze światłem. Niby wiemy, że słowo „fotografia” oznacza „rysowanie światłem”, ale kiedy robimy zdjęcia, nasza uwaga często ucieka do tego, co te obrazy przedstawiają, a nie dlaczego się pojawiły. Reakcja na światło przybiera w naszym otoczeniu najróżniejsze formy: coś ciemnieje, coś się kruszy, twardnieje lub zmienia kolor. W przypadku antotypii słońce, które doprowadziło do powstania rośliny, brało udział w procesach tworzących jej różnobarwne pigmenty, ostatecznie te barwniki rozkłada i powoduje ich blaknięcie. Obraz pojawia się, ale nie jest trwały – dzięki światłu osiąga swoją pełnię i po jakimś czasie, z powodu tego samego światła, znika. Tajemnica zostaje wyjawiona.
Helena Basior, eksperymentuje z intensywnie zielonym barwnikiem szpinaku, naświetla go słońcem i obserwuje – czasem powolną, a czasem całkiem szybką – reakcję. Jest w bezpośrednim kontakcie z naturalnym światłem, doświadczając cykliczności pór roku i zmian intensywności słonecznego blasku. Podążając za naturalnymi fenomenami, które prawie 200 lat temu były odkryciem Johna Herschla i Mary Somerville praktykuje najbardziej archaiczną i bezpośrednio połączoną ze źródłem odmianę fotografii.
Antotypie Heleny Basior pokazują konkretne, rozpoznawalne obrazy i możemy podążyć za opowieściami, które przedstawiają. Jednocześnie warto mieć świadomość, że widoki te są kruche i powoli znikają przypominając nam o naturze wszystkiego, co żyje.

Paweł Kula
Konstruuje prymitywne aparaty i zabawki optyczne. Eksperymentuje z naturalnym zjawiskiem światłoczułości i historycznymi technikami fotograficznymi. Współtwórca idei i metody solarigrafii (2000). Prowadzi warsztaty z elementami języka wizualnego, historii fotografii i praktyk DIY. Pracuje jako wykładowca fotografii w Akademii Sztuki w Szczecinie.
ANTOTYPIA to proces fotograficzny, którego jednym z wynalazców i autorem nazwy był John Herschela w 1842 roku. Nazwa pochodzi od greckiego słowa anthos – kwiat i polega na tworzeniu obrazów z wykorzystaniem naturalnych barwników pozyskiwanych z roślin.

Antotypia – opis procesu
Emulsję światłoczułą przygotowuje się z roślin wrażliwych na światło, wyciskając sok z owoców, warzyw lub rozgniecionych płatków kwiatów. Kartkę papieru, najczęściej akwarelowego, powleka się uzyskanym sokiem, po czym dokładnie suszy. Najważniejsze jest, aby użyty materiał zawierał silnie barwiący pigment. Na przygotowaną powierzchnię nakłada się obraz (obecnie zazwyczaj jest to folia drukarska, kiedyś były to fotografie na szklanych płytach bądź rośliny), a następnie całość wystawia na bezpośrednie działanie światła słonecznego. W nieosłoniętych miejscach barwnik stopniowo blednie. Po wielu godzinach lub nawet dniach ekspozycji (w zależności od danej roślin i pogody – zwykle od jednego do czterech dni) powstaje obraz pozytywowy. Proces ten nie przewiduje utrwalania, co nadaje powstałym pracom ulotny, organiczny charakter.
ANTOTYPIA to jeden z najbardziej ekologicznych sposobów otrzymywania obrazu, wykorzystujący wyłącznie naturalne materiały i energię słoneczną. Wiele roślin posiada soki o właściwościach światłoczułych. Różnią się one trwałością, intensywnością barw i stopniem światłoczułości. Na efekt procesu wpływa również siła nasłonecznienia – zależna od pory roku, pogody czy szerokości geograficznej.
Rośliny posiadające sok o właściwościach światłoczułych to między innymi:
Szpinak, burak czerwony, bazylia, jesion, tulipan, jeżyna, borówka amerykańska, brukselka (zielona i fioletowa), śliwka wiśniowa, cykoria, cynamon,akacja, chaber dziki, kalina żurawinowa,dalia, rukola pospolita, liliowiec, koper ogrodowy, dereń, eukaliptus, fikus, pelargonia gerbera, stokrotka, trawa, hibiskus, chrzan pospolity, hortensja, bluszcz, wawrzyn, melisa lekarska, porosty, bez, lilia, lipa, łubin. morwa, granat, mak, opuncja, malina, czerwona kapusta, korzeń rabarbaru, szafranowy krokus/ szafran Zaran, wiśnia, mlecz zwyczajny, malina, kurkuma, orzech włoski, cukinia.