Adam Gołębiowski: Sosnowieckie obchody 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja w 1916 r.

[Fragment „Planu miasta Sosnowca i osady Modrzejowa”  z naniesioną trasą pochodu i zaznaczonymi miejscami wykonania fotografii.
Źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu; w całości mapa prezentowana jest na stronie internetowej fotopolska.eu]

[Uczestnicy pochodu maszerujący ul. Starososnowiecką (obecnie Piłsudskiego).
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 2.
Źródło: ze zbiorów Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu.]

[Uczestnicy pochodu maszerujący ul. Główną (obecnie 3 Maja).
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 3.
Źródło: „Obchód 125 Rocznicy Konstytucji 3 Maja w Sosnowcu” wydany nakładem „Iskry”, 1916; ze zbiorów Biblioteki Narodowej „Polona”.]

[Uczestnicy pochodu u zbiegu ulic: Modrzejowskiej i Fabrycznej (obecnie Małachowskiego).
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 4.
Źródło: „Obchód 125 Rocznicy Konstytucji 3 Maja w Sosnowcu” wydany nakładem „Iskry”, 1916; ze zbiorów Biblioteki Narodowej „Polona”.]

 

Nadzór nad całością trasy uroczystego przemarszu sprawował Jan Kuczyński. Na czele jechało konno pięciu członków Straży Honorowej i trzech na rowerach. Tuż za nimi, niosąc sztandar, maszerował Stanisław Płodowski w asyście członków wydziału wykonawczego „Komitetu Obchodu 3 Maja” z prezesem Lucjanem Kreczmarem na czele. W dalszym ciągu maszerowali komendanci straży pożarnych w mundurach galowych, a za nimi przedstawiciele duchowieństwa: Jan Smużyński, Franciszek Rubik, Stanisław Mazurkiewicz, Franciszek Raczyński, Witalis Grzeliński, Kazimierz Mazurkiewicz, Wacław Bielecki, Marzec, Hendrykowski, Laogkamer, Rok, Piątkiewicz. Następnie dziesięciu weteranów powstania styczniowego z Konstantym Kaszyńskim na czele, żołnierze reprezentujący Legiony Polskie, grupa dzieci ubranych w polskie stroje ludowe oraz tysiące uczniów szkół początkowych.

[Uczestnicy pochodu maszerujący jedną z ulic miasta.
Fotografia wykonana w niezidentyfikowanym miejscu.
Źródło: „Obchód 125 Rocznicy Konstytucji 3 Maja w Sosnowcu” wydany nakładem „Iskry”, 1916; ze zbiorów Biblioteki Narodowej „Polona”.]

[Czoło pochodu na ul. Nowopogońskiej.
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 5.
Źródło: ze zbiorów Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu.]

[Uczestnicy pochodu maszerujący ul. Nowopogońską.
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 5.
Źródło: ze zbiorów Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu.]

[Dzieci ubrane w stroje ludowe podczas uroczystego pochodu.
Fotografia wykonana w niezidentyfikowanym miejscu.
Źródło: ze zbiorów Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu.]

 

Za maszerującą młodzieżą żeńską i męską ze szkół średnich szły delegacje różnych instytucji społecznych, kulturalnych i dobroczynnych z Radą Opiekuńczą na czele, następnie członkowie straży pożarnych i przedstawiciele wielu stowarzyszeń robotniczych z orkiestrami. Kolumnę zamykał oddział strażaków, za którymi maszerowała  wielka rzesza uczestników uroczystości. Niesiono ogółem trzydzieści  chorągwi narodowych i kościelnych. Trwający trzy godziny pochód, maszerujący przy akompaniamencie dwóch orkiestr, dotarł do pogońskiej świątyni ok. godz. 14.30.

[Uczestnicy uroczystości  przed kościołem p.w. św. Tomasza Apostoła.
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 6.
Źródło: „Obchód 125 Rocznicy Konstytucji 3 Maja w Sosnowcu” wydany nakładem „Iskry”, 1916; ze zbiorów Biblioteki Narodowej „Polona”.]

 

Tutaj po modlitwach duchowieństwa prezes „Komitetu Obchodu 3 Maja” Lucjan Kreczmar uroczyście przeciął wstęgę, odsłaniając pamiątkową tablicę umieszczoną na bocznej ścianie kościoła. Następnie główny celebrans ks. Jan Smużyński dokonał jej poświęcenia. Na zakończenie gremialnie odśpiewano pełniącą wówczas rolę hymnu narodowego pieśń „Boże coś Polskę”, po czym orkiestra odegrała „Jeszcze Polska nie zginęła”. Ks. Antoni Bożek zakończył uroczystości chrześcijańskim pozdrowieniem „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, na co zgromadzony tłum odpowiedział „Na wieki wieków”. Uczestnicy rozchodzili się, wznosząc entuzjastyczne okrzyki: „Niech żyje Polska!”, „Niech żyje Naród polski!”, „Niech żyją wszystkie stany!”.

[Uczestnicy uroczystości podczas odsłonięcia tymczasowej tablicy pamiątkowej umieszczonej na bocznej ścianie kościoła p.w. św. Tomasza Apostoła na Pogoni.
Miejsce wykonania fotografii na mapie oznaczono symbolem aparatu z numerem 6.
Źródło: ze zbiorów Pałacu Schoena Muzeum w Sosnowcu.]

 

Na odsłoniętej właśnie, wykonanej z drewna,  tymczasowej tablicy umieszczono godło narodowe, a po jego obu stronach herby, jak to wówczas określano, czterech głównych miast Polski (od lewej): Warszawy, Krakowa, Poznania i Wilna. Konieczność umieszczenia na ścianie kościoła wykonanego z drewna pierwowzoru tablicy była uwarunkowana względami technicznymi. Zbyt krótki czas od podjęcia inicjatywy do terminu uroczystości rocznicowych nie pozwolił na jej wykonanie z materiału docelowego. Właściwą tablicę, wyrzeźbioną w białym kamieniu, wmurowano w roku następnym. Jej poświęcenia dokonał proboszcz tutejszej parafii ks. Franciszek Pędzich podczas obchodów kolejnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja, które odbyły się 6 maja 1917 r.
Widniał na nich napis następującej treści:

Przed Twe ołtarze zanosim błaganie
Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie!
Pamiątka uroczystego obchodu Konstytucji 3 Maja
w  Sosnowcu w roku krwawej wojny
1791              1916

[Współczesny wygląd tablicy pamiątkowej umieszczonej na bocznej ścianie kościoła p.w. św. Tomasza Apostoła na Pogoni.
Fotografia wykonana przez autora 2 lutego 2020 r.]

 

O dużym stopniu determinacji  okupanta, w kontekście niepowodzeń na frontach toczącej się wojny, świadczy fakt wyrażenia przez miejscowe władze zgody na umieszczenie wśród symboli miast herbu Poznania. Jak powszechnie wiadomo, Niemcy uzurpowali sobie bezwarunkowe prawo do tego polskiego miasta. Zaskakujący również jest fakt, że podczas II wojny światowej omawiana tablica nie podzieliła losu wielu innych miejsc pamięci zniszczonych wówczas przez okupanta, a to właśnie pogońska świątynia z końcem 1942 r., stała się ośrodkiem duszpasterstwa dla katolików narodowości niemieckiej z rezydującymi na terenie parafii księżmi pochodzenia niemieckiego. Z kolei umieszczony na niej herb Wilna mógł kilka lat później razić miejscowych dygnitarzy sprawujących władzę z nadania sowieckiego. Mimo upływu ponad stu lat, dwóch wojen światowych oraz okresu PRL-u, tablica nieprzerwanie spoczywa na swoim pierwotnym miejscu po dziś dzień. Niestety do dzisiaj nie została ujęta w Ewidencji Miejsc Pamięci Województwa Śląskiego sporządzonej przez Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach.
Według szacunków w manifestacji wzięło udział co najmniej trzydzieści tysięcy osób i pomimo to nie odnotowano żadnych niepokojących incydentów, co stało się zasługą Straży Honorowej, jej fachowości, zaangażowania i wzorowej służby oraz dojrzałości i odpowiedzialności społeczeństwa.
W uroczystościach uczestniczyły następujące grupy i organizacje: duchowieństwo, reprezentacja Legionów Polskich, Rada Powiatowa Opiekuńcza, Rada Miejscowa Opiekuńcza, Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich, weterani powstania styczniowego, straże pożarne: Renardowska, Dietlowska, oraz Deichsla, Dom Ludowy, Wieczorne Kursy Rzemieślnicze, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” z Sosnowca oraz Sielca, Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności, Towarzystwo Lekarskie, Stowarzyszenie Nauczycielstwa Polskiego, Towarzystwo Rozwoju Przemysłu i Handlu, Stowarzyszenie Handlowców, Sekcja Wzajemnej Pomocy, Sekcja Niesienia Pomocy Rzemieślnikom, Sekcja Pomocy Głodnym, Sekcja Rozdawnictwa Odzieży, Sekcja Przytułków i Ochron, Gimnazjum Realne w Sielcu, Szkoła Handlowa Męska w Sosnowcu, Szkoła Żeńska Siwikowej, Szkoła Żeńska Rzadkiewiczowej, Szkoła Żeńska Podkajowej, Szkoła Realna Araszkiewicza, szkoły ludowe, cechy: rzeźników piekarzy, ślusarzy, stolarzy, skórników, Związek Górników, Związek Robotników Przemysłu Żelaznego, Stowarzyszenie Majstrów Fabrycznych, Stowarzyszenie Druciarzy i Liniarzy, Komitet Żywnościowy, Towarzystwo Krajoznawcze, Towarzystwo Wpisów Szkolnych, Towarzystwo Miłośników Sztuki Polskiej, Towarzystwo „Światło”, Towarzystwo „Przyszłość”, skauci oraz Kursy Wieczorne Ludowe.
Jako dopełnienie obchodów narodowego święta, w godzinach popołudniowych miały odbyć się zapowiedziane wcześniej liczne odczyty, których tematem miała być Konstytucja 3 Maja.

  1. Teatr zimowy (ul. Teatralna) o godz. 4-ej po południu p. Eustachy Rudziński.
  2. Teatrzyk „Zacisze” (ul. Iwangrodzka) o godz. 5-ej p. Jan Kiesewetter.
  3. Dom Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich (ul. Kościelna) o godz. 5-ej p. Antoni Skrzynecki.
  4. Dom Ludowy (ul. Jasna Nr. 23) o godz. 5-ej po poł. p. Feliks Chiczewski.
  5. Polskie gimnazjum realne w Sielcu o godz. 5-ej p. Witold Słomczyński.
  6. Dom Związku Żelaznego na Pogoni o godz. 4-ej p. Józef Ankiewicz.
  7. Wieczorne kursy ludowe (ul. Starososnowiecka Nr. 10) o godz. 4-ej p. Marja Zaleska.
  8. Na kopalni „Wiktor” w Milowicach o godz. w pół do 4-ej p. Józef Pietrzyk. [„Kurjer Zagłębia” nr 100 z 3 maja 1916 r.]

Niestety część odczytów nie mogła być wygłoszona wskutek utrudnień ze strony władz okupacyjnych.

Strony: 1 2 3 4 5

Bear