Adam Gołębiowski: Odsłonięcie Mauzoleum Powstańców Śląskich w Sosnowcu 19 grudnia 1920 r.

[Źródło: „Tygodnik Ilustrowany” nr 2 z 8 stycznia 1921 r.; z zasobów Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego.]

 

Z informacji zawartych w sprawozdaniu Komitetu Plebiscytowego Zagłębia Dąbrowskiego w Sosnowcu wynika, że organizatorzy, w pełni świadomi wymiaru propagandowego wydarzenia, zadbali o należyte jego udokumentowanie.

Uroczystość została odfotografowana i dokonane zostało zdjęcie dla kinematografu, celem wyświetlania na Górnym Śląsku[8].

W marcu 1921 r. nakręcony wówczas materiał filmowy był prezentowany, jako dodatek do programu głównego, w sosnowieckim Kinie „Zacisze” mieszczącym się przy ul. Dęblińskiej. Niestety nieznane są dalsze losy taśmy celuloidowej, jak i sporządzonych zapewne kopii, a obecnie ich wartość historyczna i dokumentacyjna byłaby nieoceniona.

[Reklama programu nr 11 wyświetlanego w Kinie „Zacisze” w Sosnowcu. Źródło: „Iskra” nr 18 z 13 marca 1921 r.; z zasobów Biblioteki Narodowej „Polona”.]

 

Z inicjatywy gospodarzy po zakończonych uroczystościach, o godz. 18.00 w Gimnazjum im. Stanisława Staszica przy ul. Dytlowskiej (obecnie ul. Stefana Żeromskiego) odbył się uroczysty bankiet, na który zaproszono najważniejszych gości oraz członków oficjalnych delegacji. Wśród  wielu mówców głos zabrał Marszałek Trąmpczynski, zaznaczywszy […] jakie trudności mamy w wywalczaniu niepodległości, jakie nadzieje żywimy i jakie drogi przedsiębierzemy, aby znów być szczęśliwymi w swojej Ojczyźnie[9].

Jeszcze we wrześniu 1939 r. rzeźba oraz orzeł umieszczony nad wejściem do mauzoleum padły ofiarą niemieckiego barbarzyństwa. Ostatecznie akt zniszczenia nie został dopełniony ponieważ, dziwnym zrządzeniem losu, zachowała się główna bryła budowli wraz z oryginalną inskrypcją.  Na takie stwierdzenie pozwala przeprowadzona analiza kształtów oraz ułożenia kamieni we frontowej części budowli, a konkretnie w okolicy napisu. W przytłaczającej większości do dziś zachował się ich układ pierwotny, a ewentualne odtworzenie go byłoby rzeczą bardzo trudną lub wręcz niemożliwą. Niestety rozbieżności dotyczące tych wydarzeń nadal budzą kontrowersje i wymagają ostatecznego wyjaśnienia.
Już po zakończeniu działań wojennych na ocalałych elementach pomnika powstała kaplica cmentarna parafii p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

[Kaplica cmentarna p.w. Wszystkich Świętych parafii katedralnej w Sosnowcu. Fotografia wykonana przez autora 15 listopada 2020 r.]

 

Na zachowanych historycznych elementach nadbudowano wieżę, a pierwotne wnętrze mauzoleum stanowi obecnie kruchtę nowo wybudowanej świątyni. Od chwili erygowania, 28 lutego 1957 r., nowej parafii p.w. św. Józefa Rzemieślnika pełniła ona rolę kościoła parafialnego. Od przełomu lat 80. i 90. XX w., gdy w sąsiedztwie nekropolii wzniesiono nowy kościół, kaplica p.w. Wszystkich Świętych ponownie pełni swoją pierwotną funkcję.
W 2004 r. na ścianie frontowej po lewej stronie mauzoleum pojawiła się tablica 
Ojczyzna wiernym synom – poległym bohaterom Śląska, na której umieszczono nazwiska poległych i pomordowanych. Niestety zawiera wiele nieścisłości i tym samym pozostawia wiele do życzenia pod względem rzetelności przekazu historycznego.
W związku z niejednolitością stosowanego nazewnictwa miejsca pamięci opisanego w powyższym tekście, należy w tym miejscu przytoczyć pozostałe nazwy występujące w różnego rodzaju publikacjach. Najczęściej przyjętą i stosowaną jest ta znajdująca się w tytule. Oprócz niej równolegle występują:

– Mauzoleum Braci Ślązaków w Sosnowcu,
 Mauzoleum Powstańców Górnośląskich w Sosnowcu,
 Pomnik Powstańców Śląskich w Sosnowcu,
– 
Pomnik Powstańców Górnośląskich w Sosnowcu,
 Zagłębiowskie Mauzoleum Braci Ślązaków w Sosnowcu,
 Pomnik-grobowiec Powstańców Śląskich w Sosnowcu,
 Pomnik Powstańców Górnego Śląska w Sosnowcu,
– 
Pomnik Poległym Powstańcom Śląskim w Sosnowcu.

We wszystkich cytatach została zastosowana pisownia i interpunkcja oryginalna. Całość prasowego materiału źródłowego użytego w cytatach pochodzi z zasobów Biblioteki Narodowej „Polona” oraz Śląskiej Biblioteki Cyfrowej.

 

[1] „Kurjer Zagłębia” 1920, nr 291, s. 2.
[2] „Kurjer Zagłębia” 1920, nr 293, s. 1.
[3] „Sztandar Polski” 1920, nr 285, s. 1.
[4] „Kurjer Zagłębia” 1920, nr 293, s. 1.
[5] Tamże.
[6] „Kurjer Zagłębia” 1920, nr 294, s. 1.
[7] „Gazeta Robotnicza” 1920, nr 286, s. 1.
[8] „Polak” 1921, nr 130, s. 2.
[9] „Kurjer Zagłębia” 1920, nr 292, s. 2.

 

                                                                         

Adam Gołębiowski

Strony: 1 2 3

Bear